Blame Game: Όταν οι ευθύνες πάντα ανήκουν στους άλλους

Στην καθημερινότητα όλοι ερχόμαστε αντιμέτωποι με δυσκολίες και προκλήσεις. Κάθε άνθρωπος αντιδρά διαφορετικά στις αποτυχίες, στα λάθη και στις δυσκολίες του δρόμου. Υπάρχει όμως μια στάση που συναντάμε συχνά και που δηλητηριάζει όχι μόνο την προσωπική πορεία αλλά και τις σχέσεις με τους άλλους. Είναι το λεγόμενο blame game, δηλαδή το παιχνίδι της μετατόπισης ευθυνών.

Όταν κάτι δεν πάει καλά, ο άνθρωπος που παίζει αυτό το παιχνίδι δεν θα αναρωτηθεί τι θα μπορούσε να κάνει διαφορετικά. Θα αναζητήσει αμέσως ποιος άλλος φταίει. Θα κατηγορήσει τον εργοδότη του, τον σύντροφό του, την κοινωνία, την τύχη, την οικογένειά του, το σύστημα. Με αυτόν τον τρόπο αποφεύγει την ανάληψη ευθύνης, νιώθει προσωρινά δικαιωμένος, αλλά στην ουσία παραμένει στάσιμος.

Η φύση του Blame Game

Το blame game δεν είναι απλώς μια συμπεριφορά. Είναι ένας ολόκληρος τρόπος σκέψης. Στηρίζεται σε μια βαθύτερη πεποίθηση ότι η ζωή καθορίζεται από εξωτερικούς παράγοντες και όχι από τις δικές μας επιλογές. Ο άνθρωπος που υιοθετεί αυτή τη νοοτροπία βλέπει τον εαυτό του σαν ένα πιόνι σε μια σκακιέρα όπου οι κινήσεις γίνονται από άλλους.

Η ουσία του blame game βρίσκεται στην αποποίηση ευθύνης. Το άτομο πιστεύει ότι έτσι προστατεύει τον εαυτό του, ότι διαφυλάσσει την εικόνα του από την αποτυχία. Όμως στην πραγματικότητα χτίζει ένα ψευδές καταφύγιο που τελικά τον περιορίζει.

Η εσωτερική ανακούφιση του κατηγορώ

Όταν κάποιος ρίχνει τις ευθύνες αλλού, βιώνει μια στιγμιαία αίσθηση ανακούφισης. Νιώθει ότι απαλλάσσεται από το βάρος της αποτυχίας και της ευθύνης. Αυτή η ανακούφιση όμως είναι επιφανειακή και προσωρινή. Γιατί πίσω της κρύβεται η αδυναμία να κοιτάξει κατάματα την αλήθεια.

Αυτή η εσωτερική ψευδαίσθηση είναι επικίνδυνη. Οδηγεί τον άνθρωπο να πιστεύει ότι έχει πάντα δίκιο, ότι ποτέ δεν χρειάζεται να αλλάξει, ότι πάντα οι άλλοι πρέπει να φέρουν το βάρος. Έτσι όμως στερεί από τον εαυτό του τη δυνατότητα να εξελιχθεί.

Ο κύκλος του θύματος

Το blame game εγκλωβίζει το άτομο σε έναν κύκλο θυματοποίησης. Ο άνθρωπος που παίζει αυτό το παιχνίδι αρχίζει να βλέπει τον εαυτό του μόνο ως θύμα. Οι άλλοι έχουν την ευθύνη, οι άλλοι έχουν τη δύναμη, οι άλλοι καθορίζουν τη μοίρα του. Ο ίδιος μένει παθητικός, παρατηρητής της ζωής του.

Αυτή η κατάσταση γεννά συναισθήματα ανικανότητας, θυμού και αδικίας. Οδηγεί σε πικρία και ζήλια. Ο άνθρωπος πιστεύει ότι όλοι γύρω του είναι υπεύθυνοι για τα δεινά του, ενώ ο ίδιος είναι αθώος. Αυτή η ψευδαίσθηση μπορεί να προσφέρει μια βολική εξήγηση, αλλά στερεί το πιο πολύτιμο στοιχείο: τη δύναμη της αλλαγής.

Η ψυχολογική βάση του Blame Game

Η ψυχολογία μας δείχνει ότι η μετατόπιση ευθυνών πηγάζει συχνά από βαθύτερες ανασφάλειες. Ο φόβος της κριτικής, ο φόβος της απόρριψης, ο φόβος της αποτυχίας. Είναι ευκολότερο να πούμε «φταίνε οι άλλοι» παρά να παραδεχθούμε ότι ίσως κι εμείς κάναμε λάθος. Η αυτοκριτική πονά, ενώ η κατηγορία ανακουφίζει πρόσκαιρα.

Αυτή η στάση όμως ενισχύει την ψυχολογική αδράνεια. Το άτομο σταματά να προσπαθεί, γιατί πιστεύει ότι τίποτα δεν εξαρτάται από εκείνο. Το blame game γίνεται ένας μηχανισμός άμυνας που στην ουσία καταστρέφει τις πιθανότητες εξέλιξης.

Οι επιπτώσεις στις σχέσεις

Το blame game καταστρέφει την εμπιστοσύνη στις σχέσεις. Όταν κάποιος μεταφέρει διαρκώς τις ευθύνες στους άλλους, γίνεται δύσκολος συνεργάτης, κουραστικός φίλος, ανυπόφορος σύντροφος. Γιατί κανείς δεν αντέχει να βρίσκεται δίπλα σε κάποιον που ποτέ δεν αναγνωρίζει το μερίδιό του.

Οι σχέσεις στηρίζονται στην αμοιβαία ευθύνη. Όταν ο ένας αποποιείται το κομμάτι του, η ισορροπία χάνεται. Ο διάλογος γίνεται κατηγορητήριο, η τρυφερότητα μετατρέπεται σε γκρίνια, η συνεργασία σε σύγκρουση. Με τον καιρό οι άλλοι απομακρύνονται, αφήνοντας το άτομο ακόμα πιο βυθισμένο στο ρόλο του θύματος.

Η αυταπάτη της προσωρινής δικαίωσης

Το πιο ύπουλο στοιχείο του blame game είναι η προσωρινή δικαίωση που προσφέρει. Όταν κατηγορείς κάποιον άλλον, νιώθεις για λίγο ότι έχεις δίκιο, ότι είσαι καθαρός από λάθη. Όμως αυτή η δικαίωση δεν είναι πραγματική. Είναι ένα προσωπείο που καλύπτει την αλήθεια.

Η αλήθεια είναι ότι η ζωή αλλάζει μόνο όταν αναγνωρίζεις το μερίδιο ευθύνης που σου αναλογεί. Κανένα κατηγορώ δεν σε φέρνει πιο κοντά στην εξέλιξη. Το μόνο που καταφέρνει είναι να σε κρατά σε μια αυταπάτη αθωότητας που στην πραγματικότητα είναι φυλακή.

Η φιλοσοφία της ευθύνης

Η φιλοσοφία διδάσκει ότι η ευθύνη είναι το τίμημα και ταυτόχρονα το προνόμιο της ελευθερίας. Ο Σαρτρ υποστήριζε ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να αποφύγει την ευθύνη, γιατί ακόμη και όταν δεν επιλέγει, πάλι επιλέγει να μην επιλέξει. Η αποφυγή ευθύνης δεν είναι ουδετερότητα, είναι μια επιλογή που κουβαλά συνέπειες.

Η ελευθερία του ανθρώπου βρίσκεται στο να αναλαμβάνει το δικό του μερίδιο. Όταν αποποιείσαι την ευθύνη, στην πραγματικότητα παραδίδεις την ελευθερία σου. Ζεις ως δέσμιος των αποφάσεων των άλλων και χάνεις την ικανότητα να καθορίζεις τη δική σου πορεία.

Η δύναμη της αυτογνωσίας

Η έξοδος από το blame game περνά μέσα από την αυτογνωσία. Μόνο όταν δεις καθαρά τον εαυτό σου μπορείς να καταλάβεις πώς συμμετέχεις στα γεγονότα της ζωής σου. Η αυτογνωσία δεν είναι αυτοκατηγορία. Είναι ειλικρίνεια. Να μπορείς να πεις «εδώ έκανα λάθος», «εδώ μπορούσα να το χειριστώ καλύτερα».

Η αυτογνωσία ανοίγει τον δρόμο για την αλλαγή. Γιατί αν δεν αναγνωρίσεις ποτέ την ευθύνη σου, δεν θα έχεις ποτέ λόγο να γίνεις καλύτερος. Αν όμως τη δεις, τότε μπορείς να αλλάξεις, να εξελιχθείς, να αναλάβεις δράση.

Η απελευθέρωση της ευθύνης

Όταν αναλαμβάνεις ευθύνη, στην αρχή μπορεί να νιώσεις βάρος. Όμως αυτό το βάρος είναι στην πραγματικότητα δύναμη. Είναι η απόδειξη ότι έχεις λόγο στη ζωή σου. Ότι οι επιλογές σου μετρούν, ότι δεν είσαι έρμαιο της τύχης ή των άλλων.

Η ανάληψη ευθύνης σε ελευθερώνει. Σε βγάζει από τον ρόλο του θύματος και σε βάζει στον ρόλο του δημιουργού. Σε κάνει να καταλάβεις ότι μπορείς να καθορίσεις τη ζωή σου. Αυτή είναι η αληθινή απελευθέρωση.

Συμπέρασμα

Το blame game μοιάζει εύκολη λύση αλλά είναι παγίδα. Σου δίνει μια ψευδαίσθηση δικαίωσης, αλλά στην πραγματικότητα σε καθηλώνει. Σου υπόσχεται προστασία από την ευθύνη, αλλά σου στερεί την ελευθερία. Σε πείθει ότι είσαι θύμα, ενώ στην ουσία είσαι δέσμιος της δικής σου άρνησης.

Η αλλαγή έρχεται μόνο όταν αποφασίσεις να αναλάβεις το δικό σου μερίδιο. Να σταματήσεις να δείχνεις με το δάχτυλο και να κοιτάξεις στον καθρέφτη. Όχι για να κατηγορήσεις τον εαυτό σου, αλλά για να του δώσεις τη δύναμη που πραγματικά έχει.

Η ανάληψη ευθύνης είναι το κλειδί για μια ζωή με νόημα, με ελευθερία και με αληθινή δύναμη. Το blame game μπορεί να σε κρατάει στάσιμο, αλλά η ευθύνη μπορεί να σε κάνει να προχωρήσεις. Η επιλογή είναι πάντα δική σου.

Photo credits to Adi Goldstein